Marmara Üniversitesi tarafından geliştirilen "İstanbul Time Machine" projesiyle Osmanlı dönemindeki İstanbul'un sokakları, tarihi yapıları ve gündelik yaşamı dijital ortamda yeniden oluşturuluyor.
Yapay zeka teknolojilerinin kullanıldığı çalışmada, 1880-1940 yılları arasında yayımlanan gazeteler, tarihi haritalar ve arşiv belgeleri incelenerek kentin geçmişine ilişkin ayrıntılı bir veri tabanı hazırlanıyor. Proje kapsamında ilk üç boyutlu modelleme çalışmaları Eminönü'nde başlatıldı.
Marmara Üniversitesi Nüfus ve Sosyal Araştırmalar Enstitüsü bünyesindeki Beşeri Bilimler Veri Laboratuvarı tarafından yürütülen projede tarihçiler, veri bilimciler ve yapay zeka uzmanları birlikte çalışıyor.
İkdam, Sabah, Tanin ve Tercüman-ı Hakikat gibi dönemin gazetelerinde yer alan yangın, kaza, hırsızlık, ticaret ve günlük yaşam haberleri dijital verilere dönüştürülüyor. Elde edilen bilgiler, tarihi haritalarla eşleştirilerek olayların yaşandığı sokakların ve yapıların üç boyutlu kent modelinde gösterilmesi hedefleniyor.
Araştırma ekibi, projenin yalnızca İstanbul'un geçmişte nasıl göründüğünü değil, o dönemde insanların nasıl yaşadığını da ortaya koymasını amaçlıyor.
İLK ÜÇ BOYUTLU MODELLEME EMİNÖNÜ'NDE BAŞLADI
İstanbul Time Machine projesinin ilk uygulama alanı, Osmanlı döneminde ticaret ve ulaşımın önemli merkezlerinden biri olan Eminönü olarak belirlendi.
Tarihi haritalar, döneme ait görseller ve yazılı belgeler kullanılarak bölgenin üç boyutlu kent modeli hazırlanıyor. Modelin tamamlanmasıyla kullanıcıların geçmişteki Eminönü sokaklarında sanal olarak dolaşabilmesi ve karşılaştıkları yapıların tarihine ilişkin bilgilere ulaşabilmesi amaçlanıyor.
Marmara Üniversitesi Nüfus ve Sosyal Araştırmalar Enstitüsü Öğretim Üyesi Dr. Fatma Aladağ, İstanbul'un tarihsel dönüşümünü inceleyen çok sayıda araştırma bulunduğunu ancak sokak ölçeğindeki gündelik yaşamın ayrıntılarına ulaşmanın güç olduğunu belirtti.
Aladağ, 1900'lü yılların başında Eminönü'nde insanların nerede yemek yediği, dükkân ve ev kiralarının ne kadar olduğu, hangi sokaklarda kaza veya hırsızlık yaşandığı gibi sorulara yanıt aradıklarını ifade etti.
OSMANLI GAZETELERİ YAPAY ZEKAYLA İNCELENİYOR
Projede Osmanlı döneminde yayımlanan yüz binlerce gazete sayfası yapay zeka destekli sistemlerle analiz ediliyor.
Araştırmacılar, tarihi gazetelerdeki haber ve ilanları dijital metinlere dönüştürdükten sonra içeriklerde geçen kişi, yer, yapı ve olayları belirliyor.
Bu bilgiler tarihi haritalarla eşleştirilerek olayların yaşandığı bölgelerin üç boyutlu model üzerinde gösterilmesi için kullanılıyor.
Dr. Fatma Aladağ, çalışmanın yalnızca geçmişteki yapıların görünümünü ortaya koymakla sınırlı olmadığını belirterek şu ifadeleri kullandı:
"Üç boyutlu şehir tarihi çalışmalarında çoğu zaman temel soru 'Bu şehir geçmişte nasıl görünüyordu?' oluyor. Biz bunun yanına çok önemli ikinci bir katman daha ekliyoruz: 'Peki bu şehirde ne oluyordu?'"
Araştırmacılar, böylece İstanbul'un mimari geçmişinin yanı sıra sosyal ve ekonomik yaşamına ilişkin bilgilerin de dijital ortamda erişilebilir hale getirilmesini hedefliyor.
OSMANLI TÜRKÇESİ METİNLERDE YÜZDE 93 DOĞRULUK SAĞLANDI
Projenin önemli aşamalarından birini Osmanlı Türkçesiyle yayımlanmış gazete sayfalarının bilgisayar ortamında okunabilir metinlere dönüştürülmesi oluşturuyor.
Araştırma ekibi, bu işlem için yapay zeka destekli metin tanıma modelleri geliştirdi.
Dr. Fatma Aladağ, geliştirilen sistemlerle matbu Osmanlı Türkçesi metinlerde yüzde 93 doğruluk oranına ulaştıklarını açıkladı.
Rika ve nesih gibi farklı yazı türlerinin okunmasına yönelik model geliştirme çalışmalarının da sürdüğü belirtildi.
Aladağ, geliştirilen teknolojilerin ilerleyen dönemde diğer araştırmacıların kullanımına açılmasının planlandığını bildirdi.
Metinlerin dijital ortama aktarılmasının ardından yapay zeka yardımıyla belirlenen tarihi bilgiler, kent modelinin veri tabanına ekleniyor.
1919 YILINDAKİ İNGİLİZCE DERSİ İLANI DİKKAT ÇEKTİ
Araştırma kapsamında incelenen gazete arşivlerinde, Osmanlı İstanbul'unun gündelik yaşamına ilişkin dikkat çekici ilanlar ve haberler de tespit edildi.
Dr. Fatma Aladağ, 1919 yılında yayımlanan bir ilanda Londralı bir İngilizce öğretmeninin Yüksek Kaldırım'da ders verdiğini duyurduğunu anlattı.
İlanda öğretmenin 30 ders sonunda İngilizce konuşma garantisi verdiği ve bunun karşılığında 30 kuruş ücret talep ettiği belirtildi.
Araştırmacılar, bu tür ilanların dönemin eğitim faaliyetleri, ekonomik koşulları ve sosyal yaşamı hakkında bilgi sunduğunu ifade ediyor.
Gazetelerdeki ticari ilanlar ve gündelik olayların incelenmesiyle İstanbul'un farklı bölgelerindeki yaşam koşullarının daha ayrıntılı biçimde araştırılması amaçlanıyor.
KAHVEHANELERDE FONOGRAF DİNLETİLERİ DÜZENLENİYORDU
Osmanlı döneminin gazetelerinde teknolojik yeniliklerin günlük yaşama yansımalarına ilişkin haberler de bulunuyor.
Araştırma sırasında fonograf adı verilen ses kayıt ve dinletme cihazının İstanbul'daki bazı kahvehanelerde ücret karşılığında halka dinletildiğine ilişkin kayıtlara ulaşıldı.
Dönemin eğlence ve sosyal yaşamına ışık tutan bu haberlerin yanı sıra sokaklarda yaşanan olaylar da arşivlerde yer alıyor.
Dr. Fatma Aladağ, Galata çevresinde simitlerini havaya fırlatan bir seyyar satıcının neden olduğu kavgaya ilişkin haberin de incelenen örnekler arasında bulunduğunu belirtti.
Bu tür kayıtlar, İstanbul'un geçmişteki ticari faaliyetleri ve gündelik alışkanlıklarının anlaşılmasına katkı sağlıyor.
TARİHİ İSTANBUL SANAL GERÇEKLİKLE GEZİLEBİLECEK
İstanbul Time Machine projesinin ilerleyen aşamalarında üç boyutlu kent modelinin sanal gerçeklik ve oyunlaştırma teknolojileriyle desteklenmesi hedefleniyor.
Böylece kullanıcıların tarihi sokaklarda dijital ortamda dolaşması, geçmişte yaşanan olaylara ilişkin bilgilere ulaşması ve dönemin sosyal yaşamını etkileşimli biçimde incelemesi amaçlanıyor.
Dr. Fatma Aladağ, geliştirilen altyapının Kültür ve Turizm Bakanlığı, belediyeler, müzeler ve kültürel miras alanında çalışan diğer kurumlar tarafından kullanılabileceğini belirtti.
Projenin farklı eğitim seviyelerinde tarih öğretimini destekleyecek uygulamalara dönüştürülmesi de planlanıyor.
PROJENİN DİĞER ŞEHİRLERE YAYILMASI PLANLANIYOR
Marmara Üniversitesi tarafından yürütülen çalışmanın uzun vadeli hedefleri arasında İstanbul dışında kalan şehirlerin tarihi mirasının da dijital ortama aktarılması bulunuyor.
Araştırmacılar, tarihi gazetelerin yapay zekayla analiz edilmesi ve bu bilgilerin üç boyutlu kent modelleriyle birleştirilmesi yönteminin farklı şehirlerde de uygulanabileceğini değerlendiriyor.
Bu sayede geçmiş dönemlere ait sokaklar, yapılar ve gündelik yaşam kayıtlarının dijital ortamda korunması ve araştırmacıların kullanımına sunulması amaçlanıyor.
İstanbul Time Machine projesinde altyapı geliştirme çalışmaları devam ederken, Eminönü'ndeki ilk modelleme ve tarihi gazete arşivlerinin analizine yönelik çalışmalar sürdürülüyor.
