İslam düşüncesinde eğitimin temel amacı, sadece geçici dünya hayatını kurtarmak veya sistemlere boyun eğen bireyler yetiştirmek değil, ahlaklı ve edepli "iyi insan" inşa ederek ebedî geleceği kazanmaktır. Bu yüce gayeyi tarihte en mükemmel şekilde gerçekleştiren şahsiyet ise insanlığın en büyük muallimi ve mürebbisi Hz. Muhammed’dir (sav).

Cehaletten Erdeme Uzanan Yol

Kütahya'da Linyit Ortaokulundan robot yarışmasında birincilik
Kütahya'da Linyit Ortaokulundan robot yarışmasında birincilik
İçeriği Görüntüle

Kur'an-ı Kerim'de insanoğlunun dünyaya gelişi "Allah, sizi analarınızın karnından, siz hiçbir şey bilmez durumda iken çıkardı. Şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve kalpler verdi." (Nahl, 16/78) ayetiyle ifade edilir. Yaradılışı gereği kötü olmayan ancak cehaleti sebebiyle hataya düşebilen insanın bu boşluğunu dolduracak tek güç doğru bilgidir. İslam düşüncesinde eğitim olgusu, hiçbir zaman salt teknik bir bilgi aktarımından ibaret görülmemiştir. Kur’an-ı Kerim, Hz. Peygamber’in eğitim misyonunu şu evrensel ölçülerle özetler: "Nitekim kendi aranızdan, size ayetlerimizi okuyan, sizi her kötülükten arındıran, size kitap ve hikmeti öğreten, ayrıca bilmediklerinizi de öğreten bir peygamber gönderdik." Bu ilahi beyan, bilginin (ta'lim) mutlaka ahlaki arınmayla (tezkiye) birlikte yürümesi gerektiğini gösterir. Zira ahlakla beslenmeyen bir bilgi, insanlığa fayda değil zarar getirir.

Bu nedenle ilk vahiy "İkra" (Oku) emriyle başlamış ve Peygamber Efendimiz (sav) görevini "Ben, ancak bir muallim olarak gönderildim." (İbn-i Mâce, Mukaddime, 17) hadisiyle özetlemiştir. O, yalnızca ilahi mesajı aktaran bir elçi değil; aynı zamanda insanlığa yol gösteren en güzel "muallim" (öğretici) ve gönülleri ilmek ilmek işleyen eşsiz bir "mürebbi" (eğitici) olmuştur. Bugün modern eğitim bilimlerinin ulaşmaya çalıştığı pek çok pedagojik ilke, bundan on dört asır önce Peygamber Efendimizin rahle-i tedrisinde en berrak hâliyle hayat bulmuştur.

Ahlak ve Edep Temelli Eğitim

Modern eğitim sistemleri nihai hedef olarak "iyi vatandaş" yetiştirmeyi görürken, mayası İslam olan terbiye anlayışı "iyi insan" yetiştirmeyi hedefler. İyi insan olmanın ölçüsü ise edep ve yüce ahlaktır. Bu alandaki en kusursuz örnek, Kur'an'ın "Elbette yüce bir ahlâk üzeresin." (Kalem, 68/4) ayetiyle övdüğü Hz. Peygamber'dir. Bugün dünyadaki krizlerin temelinde ise yönetici ve eğitimcilerin edepten uzaklaşarak bilgiyi yozlaştırması yatmaktadır.

Cahiliyeden Medeniyete: Eşsiz Bir Dönüşüm

Batılı bilim adamı Michael Hart’ın 1978 yılında yayımladığı "En Etkin 100" kitabında da hem dinî hem de dünyevi sahadaki üstün başarısı sebebiyle tarihin en etkili şahsiyeti olarak ilk sırada gösterdiği Hz. Peygamber (sav), insanı fıtratına döndüren bir kişilik inşası gerçekleştirmiştir. Onun tedrisatından geçen Hz. Ebûbekir, Hz. Ömer, Hz. Osman, Hz. Ali, Mus‘ab b. Umeyr ve Muaz b. Cebel gibi sahabeler, bu eşsiz eğitimin yaşayan delilleridir. Âlimlerin "Hz. Peygamber’in hiçbir mucizesi olmasaydı da sadece ashabı olsaydı, bu bile onun peygamberliğini ispat etmeye yeterli olurdu" sözü bu gerçeği özetler. O, kız çocuklarını diri diri gömen kaba ve gaddar bir cahiliye toplumunu; karıncayı bile incitemeyen, birbirine düşman iken kardeş olan nazik ve merhametli bir medeniyete dönüştürmüştür.

Geçici Dünya Değil, Ebedî İstikbal

İnsanlar genellikle iyi bir istikbal için okurlar. Ancak 15-25 yıl süren eğitim sürecinin ardından insan ömründe geriye ortalama 40-60 yıllık kısa bir zaman kalır. Çekilen bunca zahmet sadece bu geçici dünya hayatı için değildir. Gerçek eğitim, insanı sonsuz olan "ebedî istikbale" (ahirete) hazırlayan ve ona sonsuz huzurun kapılarını açan eğitimdir.

Eğitimde Başarının Sırrı: Merhamet ve Şefkat
Peygamber Efendimiz’in (sav) insanları bu denli hızlı ve kalıcı biçimde dönüştürmesinin ardında, nübüvvet nuruyla uyguladığı kusursuz eğitim metotları yatmaktadır. Günümüz eğitimcilerinin de örnek alması gereken bu yöntemlerin en başında merhamet ve nezaket gelir.

Kendisine onca zulmü yapanları dahi affeden Rahmeten li’l-âlemîn (sav), bu şefkati sayesinde en azılı düşmanlarının kalbini kazanmış ve onların İslam ile şereflenmesine vesile olmuştur. O, eğitimdeki bu baba şefkatini şu sözleriyle ifade etmiştir: "Ben size, bir babanın evlâdına öğrettiği gibi öğretiyorum." (İbn-i Mâce, Tahâret, 36). Sertlik yerine her zaman yumuşaklığı (rıfk) esas alan Efendimiz (sav), hırçınlaşan bir hayvanın yularını sertçe çeken Hz. Âişe’yi de "Ey Âişe, yumuşak davran! Çünkü rıfk (nezâket) nerede bulunursa onu güzelleştirir, nereden çıkarılıp alınırsa o da çirkinleşir." (Ebû Dâvûd, Cihâd, 1) buyurarak uyarmıştır.

İlim Halkasına Verilen Öncelik
Asıl vazifesinin insanları eğitmek olduğunu her fırsatta gösteren Hz. Peygamber (sav), ilim öğrenmeye ve öğretmeye ibadetlerin dahi ötesinde bir değer vermiştir. Bir gün mescide girdiğinde Kur’an okuyup dua eden ve ilim öğrenen iki ayrı halka ile karşılaşmış; "Her biri hayır üzeredir. Şunlar Kur'an okuyorlar ve Allah’a dua ediyorlar; Allah dilerse onlara verir, dilerse vermez. Bunlar ise ilim öğreniyorlar ve ilim öğretiyorlar. Ben de muallim olarak gönderildim." (İbn Mace, Sünnet, 17) diyerek ilim halkasına oturmuştur. Gönüllere ulaşmanın en kısa yolunu gösteren bu nebevi usulleri anlamak ve uygulamak, bugün her eğitimci için hayati bir ihtiyaçtır.

Kusurları Yüze Vurmamak ve Teşvik Etmek
Resûlullah (sav), insanların hatalarını düzeltirken onları toplum içinde asla rencide etmezdi. Yanlış bir davranış gördüğünde isim vermeden, "Bazı kimselere ne oluyor ki şöyle şöyle söylüyorlar." (Ebû Dâvud, Edeb, 6) veya hatayı onlara yakıştıramadığını hissettirerek "Bana ne oluyor ki sizi böyle görüyorum." (Buhârî, Menâkıb, 25; Müslim, Salât, 119) buyururdu. Doğru davranışları ise iltifatla ödüllendirir; kendisine kıyamet günündeki şefaati soran Ebû Hüreyre’yi "Ey Ebû Hüreyre, senin bu konulara düşkünlüğünü bildiğim için bu soruyu senden önce kimsenin sormayacağını tahmin ediyordum." (Buhârî, Rikâk, 51) sözleriyle övüp ilme teşvik ederdi.

Zorlaştırmak Değil, Kolaylaştırmak
Eğitimde her zaman kolaylaştırıcı bir üslup benimseyen Efendimiz (sav), bu ilkeyi şu hadisleriyle temellendirmiştir:

  • "Allah Teâlâ kullarına lûtufkârdır. Onlara kolaylık gösterilmesine memnun olur. Zorluk çıkaranlara ve başkalarına vermediği sevabı, kolaylık gösterenlere verir." (Buhârî, Edeb, 35; Müslim, Birr, 77).
  • "Allah beni sıkıntı verip zorlaştırıcı olarak göndermedi. Beni ancak kolaylaştırıcı bir öğretmen olarak gönderdi." (Müslim, Talâk, 29).
  • "Kolaylaştırın zorlaştırmayın; müjdeleyin, nefret ettirmeyin!" (Buhârî, İlim, 11).

Bu yumuşak üslup, sahabe üzerinde derin izler bırakmıştır. Namazda yanlışlıkla konuştuğu için kendisine kızılan Muâviye b. Hakem’i azarlamak yerine şefkatle uyarması üzerine Muâviye (ra), "Vallâhi Rasûlullah beni ne azarladı, ne bana vurdu, ne de hakaret etti; ondan daha güzel öğreten birini görmedim." (Müslim, Mesâcid, 30) diyerek hayranlığını dile getirmiştir. Benzer şekilde mescide küçük abdestini bozan bir bedeviye öfkelenen sahabelere mani olmuş ve "Siz ancak kolaylaştırıcı olarak gönderildiniz, zorlaştırıcı olarak gönderilmediniz. Onun küçük abdestini bozduğu yere bir kova su döküverin." (Ebû Dâvûd, Tahâret, 136) buyurmuştur. Kendisinden zina için izin isteyen bir genci de azarlamak yerine empati kurdurarak ikna etmiş ve ona dua etmiştir (İbn Hanbel, V, 257).

Soru Sorma, Temsil ve Beden Dili
Hz. Peygamber (sav), muhataplarının dikkatini çekmek ve zihinlerini aktif tutmak için "Kevser nedir bilir misiniz?" (Ebû Dâvûd, Salât, 121-122), "Müflis kimdir bilir misiniz?" (Müslim, Birr, 59) ve "Gıybet nedir bilir misiniz?" gibi sorular yöneltirdi. Soyut konuları somutlaştırmak için Müslümanları "bir bedenin azalarına" ve "bir binanın tuğlalarına" (Buhârî, Edeb, 27; Salât, 88; Müslim, Birr, 65-66) benzettiği temsil yöntemini kullanırdı. Çocuklara "Yavrucuğum" (Tirmizî, İlim, 16) diyerek kalplerine dokunur; hutbelerinde ise "gözleri kızarıp sesi yükselerek, sanki bir orduyu uyarıyormuşçasına" (Müslim, Cuma, 43) beden dilini ve ses tonunu konunun önemine göre en etkili şekilde kullanırdı.

Uygulamalı Eğitim ve Basitten Zora Doğru İlerleme

Hz. Peygamber (sav), konuları zihinlere nakşetmek için şekiller çizer, benzetmeler yapar ve meseleleri bizzat uygulayarak gösterirdi. Kendisine abdestin nasıl alınacağını soran bir adama bir kap su isteyerek ellerini, yüzünü ve kollarını üçer kez yıkayıp başını ve kulaklarını meshettikten sonra ayaklarını yıkamış ve "İşte abdest bu şekilde alınır." (Ebû Dâvûd, Tahâret, 52) buyurarak en kalıcı öğretme metodunu sergilemiştir. Eğitimde basitten zora doğru kademeli bir yol izleyen Efendimiz’in (sav) bu yöntemini bir sahabi şöyle anlatır: "Biz, Peygamber Efendimiz’den on âyet alır, bunlardaki bilgileri ve amelleri öğrenmeden diğer on âyete geçmezdik. Resûlullah (sav) bize hem ilim hem de ameli (birlikte) öğretirdi." (İbn-i Hanbel, V, 410; Heysemî, I, 165).

Muhataba Değer Vermek, Seviyeye İnmek ve İkram

Kadın-erkek, genç-yaşlı ayırmadan her insana değer veren Allah Resûlü (sav), konuşurken muhatabı ayrılmadıkça yüzünü çevirmez ve tokalaştığında karşısındaki elini çekmeden elini çekmezdi. İnsanların anlama kapasitelerini de gözeten Efendimiz (sav), İbn-i Abbas’a (ra), "Ey İbn-i Abbas, insanlara akıllarının almayacağı bir söz söyleme. Zira böyle yapman fitneye düşmelerine sebep olur." (Deylemî, V, 359) uyarısında bulunmuştur. Ayrıca ikram ve cömertliği de eğitimin bir parçası haline getirmiş; Suffe ashabını doyurmak için "İki kişilik yemeği olan bir üçüncüsünü; dört kişilik yemeği olan da bir beşincisini ve hatta altıncısını yemeğe buyur edip götürsün!" (Buhârî, Mevâkît, 41; Müslim, Eşribe, 176-177) buyurarak bizzat kendisi on sahabiyi evine götürmüştür.

Sünnetle Yaşayan Eğitim Seferberliği

Cehaleti kökünden kazımak için toplu bir eğitim seferberliği başlatan Hz. Peygamber (sav), kısa sürede ilim öğrenen ve öğreten aydınlık bir toplum inşa etmiştir. Bugün O’nu fiziken aramızda göremesek de sünneti bizimle yaşamaya ve bizleri terbiye etmeye devam etmektedir. O’nun sünnetine sarıldığımız ölçüde, tarihin en büyük mualliminin rahle-i tedrisinde yetişmeye devam edeceğiz.

Konuyla İlgili Temel Ayet ve Hadisler

  • İlmin ve Eğitimin Önemi: Yüce Allah ilk emrinde "Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, kalemle yazmayı öğretendir, insana bilmediğini öğretendir." (Alak, 96/1-5) buyururken, Peygamber Efendimiz (sav) de "İlim öğrenmek kadın-erkek her Müslüman’a farzdır." (İbn Mâce, Mukaddime, 17) sözüyle eğitimi herkes için zorunlu kılmıştır.
  • Muallim ve Örnek Olarak Hz. Peygamber (sav): Kur'an-ı Kerim onu "nur saçan bir kandil" (Ahzâb, 33/46), "âlemlere rahmet" (Enbiyâ, 21/107), "müjdeleyici ve uyarıcı" (Sebe, 34/28) ve "kitabı ve hikmeti öğreten" (Cuma, 62/2) en güzel örnek (Ahzâb, 33/21) olarak tanıtır. Ayrıca "Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan vazgeçin." (Haşr, 59/7) ayetiyle onun rehberliğine uymak emredilmiştir.
  • Merhamet, Yumuşak Huy ve Güzel Ahlak: Allah Resûlü’nün (sav) ümmetine olan şefkati "O, size çok düşkün, mü’minlere karşı da çok şefkatli ve merhametlidir." (Tevbe, 9/128) ve "Ve sen elbette yüce bir ahlâk üzeresin." (Kalem, 68/4) ayetleriyle övülmüştür. Kendisi de gönderiliş gayesini "Ben, ahlâkın güzelliklerini tamamlamak için gönderildim." (Mâlik, Hüsnü'l-Hulk, 8) diyerek açıklamış; "Yumuşak huydan yoksun olan, iyilikten de yoksun olur." (Müslim, Birr, 23) ve "Sen af yolunu tut, iyiliği emret, cahillerden yüz çevir." (A’râf, 7/199) ilkeleriyle nezaketi öğütlemiştir.
  • Ailede Terbiye ve Güven Toplumu: Çocuk eğitiminin değerini "Hiçbir baba çocuğuna güzel terbiyeden daha iyi bir hediye veremez." ve "Bir adamın çocuğunu eğitip terbiye etmesi maddi sadakalar dağıtmasından daha hayırlıdır." (et-Tâc, V, 8) hadisleriyle vurgulayan Efendimiz (sav), ideal insanı "Müslüman, dilinden ve elinden Müslümanların emin olduğu kimsedir." (Müslim, Îmân, 14) sözüyle tarif etmiştir.

Sonuç: Sünnetle Devam Eden Rahle-i Tedris

İslam’da eğitimin asıl gayesi, sadece dünyevi bir meslek kazandırmak değil, güzel ahlaklı ve edepli "iyi insan" yetiştirerek ahiret saadetini sağlamaktır. Kur’an-ı Kerim’in "Yüce bir ahlak üzeresin" (Kalem, 68/4) diye övdüğü ve bizzat kendisini "Ben ancak bir muallim olarak gönderildim" (İbn Mâce, Mukaddime, 17) sözleriyle tanıtan Hz. Muhammed (sav), bu hedefin en kusursuz örneğidir. O, kız çocuklarını diri diri gömen kaba bir toplumdan, karıncayı dahi incitmeyen merhametli bir medeniyet inşa etmiştir. Efendimiz’in (sav) bu eşsiz başarısının ardında; hataları yüze vurmayan şefkatli yaklaşımı, "Kolaylaştırın, zorlaştırmayın" ilkesi, basitten zora doğru ilerleyen uygulamalı öğretimi ve muhatabının seviyesine inen hikmetli üslubu yatmaktadır. Allah Resûlü’nün (sav) bu eğitim metotları, gönüllere ulaşmak isteyen günümüz eğitimcileri için en temel rehberdir.

Tarih, ilme ve eğitime Hz. Muhammed (sav) kadar değer veren ve kısa sürede böylesine köklü bir medeniyet inşa eden başka bir muallime şahitlik etmemiştir. Onun nübüvvet nuruyla uyguladığı merhamet, kolaylaştırma ve uygulamaya dayalı eğitim usulleri, günümüzün karmaşık eğitim sorunlarına ışık tutacak evrensel ilkelerdir. Bugün Allah Resûlü’nü (sav) fiziken aramızda göremesek de "Ben, ahlâkın güzelliklerini tamamlamak için gönderildim." (Mâlik, Hüsnü'l-Hulk, 8) buyuran o eşsiz mürebbinin sünneti aramızda yaşamaya devam etmektedir. Bizlere ve eğitimcilerimize düşen görev; geçici dünyevi hedeflerin ötesine geçerek onun sünnetine sarılmak, onun rahle-i tedrisinde yetişerek hem kendimizi hem de nesillerimizi ebedî istikbale hazırlamaktır.

Bu metin; Diyanet İslam Ansiklopedisi, Hadislerle İslam ve Diyanet Aylık Dergi arşivi temel alınarak kaleme alınmıştır.

Hazırlayan: Dr. Sevilay ERDOĞAN

Kütahya il Vaizi

Kaynak: HABER MERKEZİ