İspanya'da gerçekleştirilen bir klinik araştırmada, üç ay boyunca her gün 35 gram domates salçası tüketen sağlıklı orta yaşlı yetişkinlerin seçici dikkat testlerinde gelişme gösterdiği, ilişkisel hafızalarında ise sınırlı bir iyileşme görüldüğü belirlendi. Araştırmacılar, domates salçasındaki likopen düzeyindeki artış ile bazı beyin ağlarının bağlantılarında meydana gelen değişimler arasında ilişki tespit etti.
DOMATES SALÇASI TÜKETİMİ ÜÇ AY BOYUNCA İNCELENDİ
Araştırma, sağlıklı orta yaşlı yetişkinlerin katıldığı çapraz deneme yöntemiyle yürütüldü. Çalışmada 42 kişi yer aldı. Katılımcılardan araştırma başlamadan önce domates, karpuz, papaya, greyfurt ve guava gibi likopen açısından zengin gıdaları tüketmemeleri istendi.
Katılımcılar daha sonra iki farklı beslenme dönemine alındı. İlk dönemde her gün 35 gram domates salçası tüketildi. Diğer dönemde ise likopen açısından düşük bir beslenme uygulandı. Her iki dönem üç ay sürdü.
İki uygulama arasında bir aylık ara verildi. Bu süreçte katılımcılar üç hafta boyunca normal beslenmelerine devam etti, son hafta ise bir sonraki uygulamaya geçmeden önce düşük likopenli beslenmeye döndü.
Araştırmacılar her beslenme döneminin sonunda katılımcıların kan değerlerini ve bilişsel performanslarını değerlendirdi.
LİKOPEN SEVİYELERİ YÜKSELDİ
Domates salçası tüketilen dönemin ardından katılımcıların kanındaki likopen miktarında belirgin artış saptandı. Araştırmada ayrıca beyin gelişimi ve sinir hücrelerinin işlevleriyle ilişkilendirilen BDNF proteininde sınırlı bir artış gözlendi.
Bilişsel testlerde ise seçici dikkat performansında iyileşme görüldü. İlişkisel hafıza testlerinde de küçük bir gelişme kaydedildi.
Araştırmanın beyin görüntüleme bölümü daha küçük bir grupla gerçekleştirildi. Beyin taramaları yalnızca 14 katılımcı üzerinde yapıldı. Bu nedenle elde edilen görüntüleme sonuçlarının daha geniş topluluklara genellenebilmesi için yeni araştırmalara ihtiyaç bulunuyor.
BEYİN AĞLARINDA BAĞLANTI DEĞİŞİKLİKLERİ İNCELENDİ
Beyin taramalarında, likopen açısından zengin beslenme döneminde ön-parietal ve işitsel ağlarda dinlenme halindeki bağlantılarda azalma görüldü. Likopen tüketiminin düşük olduğu dönemde ise dorsal dikkat ağlarında benzer bir bağlantı azalması tespit edildi.
Araştırmacılar, bu değişimlerin beynin farklı bölgeleri arasındaki iletişimde işlevsel bir yeniden yapılanmaya işaret edebileceğini değerlendirdi. Çalışmada, gereksiz ağlar arası etkileşimlerin azalmasının sinirsel verimlilik ve uyum sağlama kapasitesiyle ilişkili olabileceği belirtildi.
Bununla birlikte, araştırmanın beyin görüntüleme kısmındaki katılımcı sayısının düşük olması bulguların kesinliğini sınırlıyor. İstatistiksel analizlerde de çalışmanın başlangıçta planlanan düzeltme yönteminden daha esnek bir eşik kullanıldı.
Araştırma ayrıca katılımcıların hangi beslenme uygulamasını takip ettiğini bildiği şekilde yürütüldü. Bu nedenle beslenme grubunun bilinmesinin bilişsel testlerdeki motivasyon veya performans üzerinde etkisi olup olmadığı tamamen dışlanamadı.
DOMATES VE BEYİN SAĞLIĞI ARASINDAKİ İLİŞKİ ARAŞTIRILIYOR
Çalışmanın yazarları, elde edilen bulguların domates tüketimi ile bilişsel işlev ve beyin bağlantıları arasındaki ilişkiye yönelik ilk klinik kanıtlardan birini oluşturduğunu belirtti.
Daha önce yaşlı yetişkinlerle yapılan bir pilot araştırmada da karotenoid bakımından zengin domates tozu içeren bir ürünün sekiz haftalık kullanım sonrasında işlem hızı, dikkat ve çalışma belleğiyle ilgili bazı ölçümlerde iyileşmeyle ilişkilendirildiği bildirilmişti.
Beş hafta süren başka bir çapraz çalışmada ise domates tozu içeren karışık meyveli bir içeceğin yaşlı yetişkinlerin çalışma belleği üzerinde olumlu sonuç verdiği, seçici dikkat açısından ise benzer bir etkinin görülmediği aktarılmıştı.
Domatesin etkisinin yalnızca likopenden kaynaklandığını belirlemek ise mümkün değil. Domates; farklı antioksidanlar, vitaminler ve diğer biyolojik olarak aktif bileşenleri de içeriyor.
Likopen, domatesin kırmızı renginden sorumlu karotenoidlerden biri. Antioksidan özelliği bulunan bu bileşiğin kan-beyin bariyerini geçebildiği ve beyin dokusundaki oksidatif süreçlerle ilişkili olabileceği daha önceki araştırmalarda incelendi.
DAHA BÜYÜK ARAŞTIRMALARA İHTİYAÇ VAR
Yeni çalışmanın araştırmacıları, domates tüketimiyle bağlantılı beyin değişimlerinin uzun vadede devam edip etmediğinin henüz bilinmediğini belirtiyor. Aynı şekilde, beyin ağlarındaki değişikliklerin günlük yaşamda veya klinik açıdan anlamlı bir bilişsel kazanıma dönüşüp dönüşmediği de mevcut verilerle ortaya konulmuş değil.
Bu nedenle daha fazla katılımcının yer aldığı, daha uzun süre devam eden ve daha güçlü yöntemlerle yürütülecek klinik araştırmalar gerekiyor. Özellikle beyin görüntüleme sonuçlarının daha geniş gruplarda tekrarlanması, likopen ile bilişsel işlev arasındaki ilişkinin anlaşılması açısından önem taşıyor.
Domatesin pişirilmesiyle likopenin vücut tarafından kullanılabilirliğinin artabileceği de daha önceki beslenme araştırmalarında belirtilmişti. Domatesin hücre duvarlarının ısıyla parçalanması, likopenin sindirim sırasında daha kolay açığa çıkmasına yardımcı olabiliyor. Bu nedenle domates salçası ve pişmiş domates ürünleri, likopen açısından kaynak olarak değerlendiriliyor.
