İnsan beyninin değişen koşullar karşısında kararları nasıl güncellediğini inceleyen yeni bir araştırmada, karar verme sürecinin tek bir seçime odaklanmak yerine birden fazla hedefi aynı anda değerlendirebildiği belirlendi. Nature dergisinde yayımlanan çalışmada, beyin aktivitesi ile gerçek zamanlı karar verme arasındaki ilişki incelenirken 69 yetişkinin davranışları ve beyin faaliyetleri değerlendirildi.
Araştırmada katılımcılar, farklı hızlarda hareket eden ve yön değiştiren sanal hedefleri joystick kullanarak takip etti. Elde edilen bulgular, beynin değişen koşullara göre hareket planlarını sürekli güncellediğini ve bazı durumlarda iki farklı planı aynı anda yürüterek bunları birleştirdiğini gösterdi.
BEYİN AKTİVİTESİ KARAR DEĞİŞİKLİKLERİNİ NASIL YÖNETİYOR?
Çalışmada karar verme sürecinde üç farklı beyin bölgesinin birbirinden farklı görevler üstlendiği belirlendi. Hipokampustaki sinir hücrelerinin mevcut hareket planını takip ettiği ve özellikle planlamanın ilk aşamalarında bu planı güncellediği görüldü.
Sol yarımkürede yer alan anterior singulat korteksin ise strateji değişikliğinin ne zaman yapılması gerektiğine ilişkin süreçte rol aldığı belirlendi. Orbitofrontal korteksin, içinde bulunulan koşullarda hangi seçeneğin daha değerli olduğuna ilişkin bilgiyi sağladığı tespit edildi.
Bu üç bölgenin birlikte çalışması, kişinin hareket eden bir hedef karşısında yalnızca mevcut seçeneği değerlendirmesini değil, koşullar değiştikçe yeni bir plan oluşturmasını sağlıyor.
69 KİŞİ SANAL AV TAKİP OYUNUNA KATILDI
Araştırmacılar, gerçek hayattaki karar verme süreçlerine daha yakın bir ortam oluşturmak amacıyla klasik laboratuvar testleri yerine sürekli oynanan bir sanal gerçeklik oyunu kullandı.
Katılımcılar fiziksel bir joystick ile bir avatarı kontrol ederek hareket eden kare biçimindeki sanal hedefleri yakalamaya çalıştı. Oyundaki hedeflerin hareket yönleri ve hızları bir algoritma tarafından sürekli değiştirildi. Hedeflerin puan değerleri de farklıydı ve bu değerler renklerle gösterildi.
Çalışmada 50 sağlıklı yetişkin gönüllünün yanı sıra ağır epilepsi nedeniyle hastanede beyin aktiviteleri izlenen 19 cerrahi hasta yer aldı. Böylece toplam 69 kişinin davranışları ve beyin aktiviteleri değerlendirildi.
Katılımcıların oyundaki hedeflere yaklaşırken dikkatlerini çoğu zaman tek bir noktada sabitlemediği görüldü. Bunun yerine yüksek ve düşük değerli hedefler arasında gidip gelen bir dikkat ve hareket planı kullandıkları belirlendi.
İKİ HEDEF İÇİN AYNI ANDA HAREKET PLANI OLUŞTURULDU
Araştırmada iki hedefin değerleri eşit olduğunda katılımcıların zamanlarının yüzde 36 ila 41'inde, iki hedefin değerleri farklı olduğunda ise yüzde 37 ila 43'ünde karma bir dikkat durumunda bulunduğu hesaplandı.
Araştırmacılar, insanların hareketlerini kontrol etmek için kullanabileceği farklı modelleri hesaplamalı yöntemlerle karşılaştırdı. Veriler, katılımcıların yüzde 84 ± 8 olasılıkla "karma kontrol" stratejisini kullandığını gösterdi.
Bu yöntemde kişi bir hedefi seçip diğerini tamamen bırakmak yerine iki farklı hareket planını aynı anda yürütüyor. Beyin daha sonra bu planlardan gelen bilgileri birleştirerek elin hareketini yönlendiriyor.
Karma kontrol yönteminin, yalnızca tek bir hedefe odaklanılan ve diğer seçeneklerin devre dışı bırakıldığı "kazanan her şeyi alır" yaklaşımından daha başarılı olduğu belirlendi.
Araştırmacılar, sağlıklı gönüllüler ile epilepsi nedeniyle beyin aktiviteleri izlenen hastalar arasında kullanılan karar verme stratejisi bakımından istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmadığını da bildirdi.
ARAŞTIRMA KARAR VERME SÜRECİNE YENİ BİR BAKIŞ SUNUYOR
Çalışmanın sonuçları, insan kararlarının değişen koşullardan bağımsız, tek seferlik seçimler şeklinde gerçekleşmediğini ortaya koyuyor. Birden fazla hedefin aynı anda bulunduğu durumlarda beyin, seçenekler arasındaki değeri değerlendiriyor ve hareket planlarını koşullara göre yeniden düzenliyor.
Araştırmacılar, elde edilen modelin daha fazla hedefin bulunduğu, belirsizliğin arttığı veya karar sürecine başka insanların dahil olduğu ortamlarda da test edilmesini planlıyor.
Karar verme mekanizmalarının gerçek zamanlı işleyişinin daha ayrıntılı anlaşılması, gelecekte çevresindeki koşullara göre hareket planlarını değiştirebilen robotlar ve yapay zekâ sistemlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalara da katkı sağlayabilir.